انتقال مرکزیت مازندران از بارفروش (بابل) به ساری؛ ریشه یک اختلاف تاریخی

تاریخ مازندران پر از وقایع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مهم است که تاثیر مستقیم بر زندگی مردم امروز این استان داشته‌اند. یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین این رخدادها، انتقال مرکزیت استان مازندران از بارفروش (بابل کنونی) به ساری بود. این رویداد، علاوه بر پیامدهای سیاسی و اقتصادی، زمینه‌ساز اختلاف تاریخی میان دو شهر بزرگ مازندران یعنی بابل و ساری شد.

انتقال مرکزیت نه تنها جایگاه سیاسی بابل را کاهش داد، بلکه بازار تجاری و قدرت اقتصادی این شهر را نیز تحت تاثیر قرار داد. برای درک کامل این رخداد، باید وقایع تاریخی قبل، حین و پس از انتقال مرکزیت را با دقت بررسی کرد.

زمینه تاریخی و اهمیت بارفروش (بابل)

بارفروش، که امروز به نام بابل شناخته می‌شود، در دوران پیش از قاجار یکی از مهم‌ترین شهرهای مازندران بود. این شهر مرکز جمع‌آوری مالیات، تجارت و دارالایاله استان به شمار می‌رفت و بازرگانان آن با روس‌ها و سایر مناطق شمال ایران تجارت گسترده‌ای داشتند.

در دوره صفویه و اوایل زندیه، بارفروش به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی تجارت ابریشم و نزدیکی به بندر مشک‌سر (بابلسر کنونی)، یکی از مهم‌ترین شهرهای اقتصادی و اداری طبرستان محسوب می‌شد. منابع معتبر تاریخی مانند مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران و ابریشمی، تاریخ جامع بابل، اهمیت اقتصادی و سیاسی این شهر را تایید می‌کنند.

آغاز ماجرا پس از مرگ کریم‌خان زند

در روز سه‌شنبه ۱۳ صفر ۱۱۹۳ هجری قمری (۱ مارس ۱۷۷۹ میلادی)، کریم‌خان زند در شیراز درگذشت. پس از مرگ او، آقامحمدخان قاجار که سال‌ها به عنوان گروگان در دربار زند در شیراز به سر می‌برد، از شیراز گریخت و پس از سفری پرمخاطره از مسیر دامغان به استرآباد (گرگان کنونی) رسید.

همزمان، مرتضی‌قلی‌خان، برادر بزرگ‌تر آقامحمدخان و حاکم منطقه بارفروش و بخش‌هایی از مازندران، با شنیدن خبر مرگ کریم‌خان تصمیم گرفت قدرت خود را در کل استان تثبیت کند. او سپاهی جمع‌آوری کرد و آماده مقابله با برادرش شد.

تسلط مرتضی‌قلی‌خان و درگیری‌های داخلی بارفروش

بارفروش در آن زمان مرکز اداری و دارالایاله مازندران بود، بنابراین تسلط کامل بر آن به معنای کنترل کل استان بود. مردم و بازرگانان بارفروش بیشترین مالیات را می‌پرداختند و منابع اقتصادی این شهر می‌توانست قدرت نظامی هر حاکمی را به شدت افزایش دهد.

بر اساس روایت روضة‌الصفا ناصری، مرتضی‌قلی‌خان پس از آگاهی از حرکت آقامحمدخان به سوی مازندران اعلام کرد: «مازندران را با زور شمشیر تصرف کرده و حاضر به تقسیم قدرت نیست.»

با این حال، او از نبرد مستقیم با برادرش هراس داشت؛ به همین دلیل مصطفی‌قلی‌خان را با سپاهی به منطقه سوادکوه فرستاد تا مسیر ورود آقامحمدخان از سمت فیروزکوه را ببندد.

ورود آقامحمدخان به بارفروش و محاصره عمارت شاه‌عباسی

آقامحمدخان پس از شکست سپاهیان مصطفی‌قلی‌خان در سوادکوه، بدون مقاومت جدی وارد مازندران شد. ابتدا جعفرقلی‌خان، برادر دیگر، را برای مذاکره با مرتضی‌قلی‌خان به بارفروش فرستاد، اما مذاکرات به نتیجه نرسید.

در نهایت، آقامحمدخان در اوایل ذیقعده ۱۱۹۴–۱۱۹۵ قمری (حدود اکتبر ۱۷۸۰–۱۷۸۱ میلادی) وارد بارفروش شد و در عمارت شاه‌عباسی واقع در محله بحر ارم (امروزه دزدک‌چال بابل) اقامت گزید. این عمارت که توسط شاه عباس اول صفوی ساخته شده بود، مهم‌ترین بنای حکومتی بارفروش به شمار می‌رفت.

در همین زمان، رضاقلی‌خان با همکاری سران لاریجانی و حدود دو هزار تفنگچی محلی شورشی ترتیب داد و آقامحمدخان را در بادگیر عمارت محاصره کرد. این محاصره تهدیدی جدی برای جان آقامحمدخان بود، اما با میانجی‌گری بزرگان منطقه، از جمله حاجی‌خان حلال‌خور و آقاسی‌جان بندپی، از خونریزی و درگیری گسترده جلوگیری شد.

نجات آقامحمدخان و تبعید رضاقلی‌خان

آقامحمدخان ابتدا به منطقه امن بندپی منتقل شد و سپس با کمک ایل قاجار و نیروهای وفادار توانست اوضاع را به نفع خود برگرداند.

رضاقلی‌خان پس از شکست شورش، به مشهد رفت و در سال ۱۲۰۰ قمری درگذشت.

انتقال مرکزیت از بابل به ساری

یکی از مهم‌ترین اقدامات آقامحمدخان پس از تسلط کامل بر مازندران، انتقال مرکزیت ایالت از بارفروش (بابل) به ساری بود، که حدود سال ۱۱۹۵–۱۱۹۶ قمری (۱۷۸۱–۱۷۸۲ میلادی) رخ داد. دلایل این تصمیم عبارت بودند از:

1. عدم وفاداری کامل مردم بارفروش به خاندان قاجار (بسیاری از اهالی هنوز به زندیه تمایل داشتند)
2. موقعیت جغرافیایی مناسب‌تر ساری در مرکز استان
3. وجود کاخ‌ها و بناهای حکومتی آماده در ساری از دوره صفویه

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی انتقال مرکزیت

انتقال مرکزیت موجب تغییرات قابل توجهی در ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مازندران شد:

• بخشی از خانواده‌های سرشناس و بازرگانان بابل که در شورش رضاقلی‌خان دخیل بودند، به تهران تبعید شدند و در محله‌های سرچشمه و پامنار ساکن شدند.
• بازار بزرگ بارفروش دچار رکود شد و بسیاری از کاروانسراها و تیمچه‌ها تخلیه شدند.
• ساری به سرعت به مرکز اداری، سیاسی و تجاری جدید استان تبدیل شد و در دوره قاجار رشد چشمگیری داشت.

با وجود احیای نسبی اقتصاد بابل در اواخر دوره قاجار، این شهر هرگز جایگاه سیاسی و مرکزیت مازندران را بازنیافت.

نتیجه‌گیری

انتقال مرکزیت مازندران از بابل به ساری نقطه عطفی در تاریخ استان بود. تصمیم آقامحمدخان نه تنها جایگاه سیاسی بابل را کاهش داد، بلکه زمینه‌ساز رقابت و اختلاف تاریخی میان دو شهر بزرگ مازندران شد.

برای ساکنان بابل، آشنایی با این وقایع و پیامدهای آن اهمیت ویژه‌ای دارد و نشان می‌دهد که بسیاری از تغییرات سیاسی و اقتصادی امروز استان ریشه در تصمیمات سیاسی اواخر قرن دوازدهم هجری دارد.

منابع معتبر

1. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. تاریخ منتظم ناصری، جلد دوم. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۰.
2. مرعشی، ظهیرالدین. تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. تصحیح محمدحسین تسبیحی، تهران: انتشارات گنجینه، ۱۳۸۸.
3. فسایی، حسن. فارسنامه ناصری، جلد اول. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۷.
4. سپهر، محمدتقی (لسان‌الملک). ناسخ‌التواریخ قاجاریه، جلد اول. تهران: اساطیر، ۱۳۸۵.
5. ابریشمی، فرشاد. تاریخ جامع بابل، جلد دوم. بابل: انتشارات دانشگاه مازندران، ۱۴۰۱.
6. رابینو، هیاسنت لویی. ولایات دارالمرز ایران: مازندران و استرآباد. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴.
7. آرشیو دیجیتال کتابخانه مجلس شورای اسلامی، اسناد دوره قاجار، مجموعه مازندران (شماره‌های ۲۹۵-۰۲۷۴۸ و ۲۹۵-۰۳۱۱۲).

مطالب مرتبط

• بابل: تاریخچه‌ای هزارساله از تمدن، فرهنگ و زیبایی در قلب مازندران
• مرثیه‌ای برای عقب‌ماندگی شهرستان بابل
• کاخ شاهپور بابل؛ شاهکار معماری و تاریخ شمال
• پرطرفدارترین مراکز خرید در شهر بابل
• جاذبه‌های گردشگری بابل شهر بهار نارنج
• افراد مشهور شهر بابل
• اماکن تاریخی شهر بابل