گرما و تبعات آن؛ از گرمای قطب جنوب تا گرمایش جهانی

داده‌های هواشناسی نشان می‌دهند که رکوردهای گرما در سال‌های اخیر یکی پس از دیگری شکسته شده‌اند؛ اما جدای از گرمایی که این روزها کره زمین با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، رکوردهای دیگری هم از گذشته ثبت شده که می‌تواند هشداردهنده باشد. به راستی ما از گرما و تأثیر ناشی از آن چه می‌دانیم؟

آخرین آمار رسمی گرمای زمین (به‌روزرسانی اکتبر ۲۰۲۶)

برای اینکه تصویر امروز گرمایش جهانی روشن‌تر شود، آخرین اعداد منتشرشده از ناسا، سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و سرویس تغییر اقلیم کوپرنیکوس را کنار هم گذاشته‌ایم. چون این نهادها از روش‌ها و دوره‌های مبنای متفاوتی استفاده می‌کنند، اعدادشان همیشه دقیقاً یکی نیست.

بر پایه گزارش‌های WMO، نیمکره شمالی در تابستان ۲۰۲۶ (از ۱ ژوئن تا ۳۱ اوت) گرم‌ترین تابستان ثبت‌شده خود را تجربه کرد. کوپرنیکوس هم اعلام کرده تابستان ۲۰۲۶ در اروپای غربی گرم‌ترین تابستان ثبت‌شده بوده است.

چرا عدد هر سازمان کمی فرق دارد؟

تفاوت اصلی در «دوره مبنا» و روش تحلیل است. برای مثال، ناسا برای سال ۲۰۲۵ آن را عملاً هم‌تراز ۲۰۲۳ و دوم دانسته، اما چند مؤسسه دیگر، از جمله کوپرنیکوس، آن را سومین سال گرم ثبت‌شده معرفی کرده‌اند.

نشانه‌های دیگر گرمایش در گزارش WMO

گزارش «وضعیت اقلیم جهانی ۲۰۲۵» WMO علاوه بر دما، چند شاخص دیگر را هم بررسی کرده است:

• اقیانوس‌ها همچنان گرم می‌شوند و دی‌اکسید کربن جذب می‌کنند. حدود ۹۰ درصد گرمای اضافی ناشی از گرمایش جهانی در اقیانوس‌ها ذخیره می‌شود.
• وسعت یخ دریایی قطب شمال در سال ۲۰۲۵ در حد رکورد پایین یا نزدیک به آن بود.
• وسعت یخ دریایی قطب جنوب سومین مقدار پایین ثبت‌شده بود؛ کوپرنیکوس هم اعلام کرده حداکثر یخ دریایی زمستانی قطب جنوب در سپتامبر ۲۰۲۶ سومین مقدار پایین ثبت‌شده بوده است.
• ذوب یخچال‌ها بدون توقف ادامه داشت.
• برای اولین بار، «عدم‌توازن انرژی زمین» به‌عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی اقلیمی در این گزارش آمده است.

این همان قطب جنوبی است که در بخش بعد، گذشته گرم و سبز آن را مرور می‌کنیم.

آمار این بخش تا اکتبر ۲۰۲۶ (مهر ۱۴۰۵) از منابع رسمی ذکرشده در پایان مقاله گردآوری شده است.

گرمایش در قطب جنوب

بررسی‌های دانشمندان نشان داده که در حدود ۱۵ میلیون سال پیش گرمای بی‌سابقه‌ای به‌طور موقت قطب جنوب را در بر گرفت و به‌واسطه این افزایش ناگهانی درجه حرارت، چهره سبز قطب جنوب برای همیشه دگرگون شد.

صفحات یخی قطب جنوب نزدیک ۳۴ میلیون سال پیش شکل گرفتند و با گرم‌تر شدن هوا، چشم‌اندازهایی مثل توندرا هم در نیوزیلند و شیلی امروزی پدیدار شد. گرم شدن هوا در قطب جنوب مسبب اصلی شکل‌گیری سواحل و درختان مخروطی است.

فسیل‌های مولکولی؛ سرنخ‌هایی از آب‌وهوای گذشته

در سال ۲۰۱۲ میلادی زمین‌شناسان موفق شدند در رسوبات به‌دست‌آمده از صفحه یخی راس (Ross Ice Sheet) مقادیر فراوانی از بقایای برگ‌های روغنی را استخراج کنند. این صفحه یخی با مساحت بالغ بر ۴۸۷ هزار کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین صفحه یخی قطب جنوب است.

زمانی که یک گیاه از بین می‌رود، بخش اعظم آن تجزیه می‌شود، به‌استثنای دانه‌های گرده و بخش مومی‌شکلش که به آن بخش روغنی گفته می‌شود. برگ‌های روغنی در رسوبات مختلف به دام می‌افتند و به‌شکل فسیل‌های مولکولی حفظ می‌شوند.

دانشمندان برای تحقیقات در این زمینه از رسوبات دوره میوسن، بخش‌های روغنی را استخراج کردند و آن‌ها را در یک اسپکترومتر (دستگاهی که ایزوتوپ‌ها را از یکدیگر جدا می‌کند) قرار دادند. از این برداشت، ترکیبات شیمیایی متنوعی به‌دست آمده است. محققان تأیید کرده‌اند که بخش‌های روغنی با نگه‌داشتن مقادیر مختلفی از ایزوتوپ‌های آب که گیاه در زمان حیاتش آن‌ها را جذب کرده، می‌توانند اطلاعات باارزشی از وضعیت جوی عصر خود ارائه دهند.

بارش بیشتر در قطب جنوب دوره میوسن

آن‌ها در مقاله‌ای که در تاریخ ۱۷ ژوئن سال ۲۰۱۲ در مجله (Geo Nature Science) چاپ شده، به این موضوع اشاره کرده‌اند که امروزه بارش‌های قطب جنوب از نوع ایزوتوپ‌های سبک‌تر است؛ چرا که عملاً در بخش‌های پایین‌تر از استوا تبخیر به وفور رخ می‌دهد و ابری که به قطب می‌رسد، تقریباً تمام باران خود را از دست داده است.

تیم تحقیقاتی توانسته دوتریم بیشتری را در نمونه رسوبات روغنی پیدا کند و ترکیب این داده‌ها با مدل‌های مختلف جوی آن‌ها را به این نتیجه‌گیری رسانده که گرم‌تر بودن اقیانوس‌ها در دوره میوسن منجر به افزایش میزان تبخیر شده است. در نتیجه ابرها در آن زمان مملو از قطرات آب بوده‌اند و به همین واسطه باران بیشتری هم در آن دوره در قطب باریده است.

درخت‌هایی که در قطب جنوب می‌رویدند

ذرات گرده‌ای که این محققان در رسوبات قطب جنوب یافته‌اند، نشان می‌دهد که دو گونه مختلف درختی در آن عصر در قطب جنوب وجود داشته است: درخت راش با نام علمی Nothofagus fusca و بوته مخروطی‌شکلی از جنس Podocarpidites.

دانشمندان می‌گویند که گرده‌های هیچ‌کدام از دو گونه فوق‌الذکر نمی‌توانسته‌اند زیاد از گیاه مورد نظر دور افتاده باشند؛ بنابراین به احتمال زیاد این درختان در قطب جنوب رشد کرده‌اند و نه آن‌طور که تحقیقات پیشین عنوان کرده بود، در نیوزیلند.

رابطه گرمایش در قطب جنوب با وضعیت کنونی چیست؟

دانشمندان معتقدند درست است که درجه حرارت هوای قطب جنوب در دوره میوسن نسبت به دوران حاضر خیلی گرم‌تر بوده، اما این یافته‌ها می‌توانند ارتباطی با روند گرمایش کنونی جهان داشته باشند.

بر اساس مطالعات فضایی مؤسسه گودارد (Goddard Institute) که زیرمجموعه‌ای از مرکز مطالعات ناساست، از سال ۱۸۸۰ میلادی تاکنون متوسط درجه حرارت زمین در سطح جهانی نزدیک ۱٫۴ درجه فارنهایت (۰٫۸ درجه سانتی‌گراد) افزایش یافته است که حدود دو سوم این افزایش از سال ۱۹۷۵ به این طرف بوده. ممکن است این رقم از نظر شما خیلی زیاد نباشد، اما وقتی به‌صورت تجمعی به آن نگاه کنید، متوجه اثرگذاری آن خواهید شد.

دانشمندان معتقدند که درک الگوهای بارندگی در دوره میوسن ممکن است به آن‌ها کمک کند که متوجه شوند با گرم‌تر شدن کره زمین، رطوبت تا چه اندازه‌ای تغییر خواهد کرد.

مارک پاگانی (Mark Pagani)، بیوژئوشیمیست از دانشگاه ییل، می‌گوید:

مارک پاگانی دلیل این امر را تغییرات درجه حرارت معرفی می‌کند. او چنین نتیجه‌گیری می‌کند:

گرمایش جهانی و افزایش اوزون

اوزون لایه‌های پایین جو یک آلاینده است که هم به انسان‌ها و هم به گیاهان آسیب وارد می‌کند. محققان دانشگاه گوتنبرگ در ۳۰ ژوئن سال ۲۰۱۱ گفته بودند که تغییرات اقلیمی پتانسیل آن را دارند که آشکارا گیاهان شمال و مرکز قاره اروپا را تا اواخر این قرن در معرض خطری غیرقابل جبران قرار دهند؛ چرا که گرمایش جهانی باعث تغییر جریانات جوی می‌شود و به این واسطه اوزون بیشتری از بخش فوقانی جو به بخش‌های زیرین تراوش می‌کند.

دانشمندان می‌گویند که تغییر میزان توزیع اوزون در بخش‌های فوقانی جو یک مشکل جدی است؛ چرا که نتیجه آن چیزی جز تغییر در میزان امواج ماورای بنفشی نیست که در خلال فصل بهار و تابستان به سطح زمین راه پیدا می‌کنند. پیش‌بینی‌ها در سال‌های قبل حاکی از آن بوده که ادامه این روند، میزان امواج ماورای بنفش را تا اواخر قرن حاضر در عرض‌های جغرافیایی ۹ درصد افزایش خواهد داد و متأسفانه این خبر خوشایندی نیست.

فرضیات نیازمند بررسی‌های بیشتر

تعداد زیادی از دانشمندان تا به امروز برای خنک‌کردن کره زمین پیشنهاداتی ارائه کرده‌اند که مبنای تمامی آن‌ها هم پراکنش نور خورشید بوده است. اما روش‌های پیشنهادی نه‌تنها باید عملی باشند، بلکه در عین حال باید ملاحظات بهداشتی، زیست‌محیطی و اقتصادی هم در آن‌ها لحاظ شده باشد.

چندی پیش یکی از محققان مرکز تحقیقاتی دیویدسون انگلستان (Davidson Institute) نظریه جدیدی را درباره مقابله با پدیده گرمایش جهانی مطرح کرد که البته واکنش‌های منفی و مثبت بی‌شماری را هم در پی داشت. در این نظریه آمده که دی‌اکسید تیتانیوم می‌تواند باعث پراکنش اشعه‌های خورشید شود و زمین را خنک کند.

دی‌اکسید تیتانیوم در اصل یک ترکیب شیمیایی غیرسمی است که معمولاً در کرم‌های ضدآفتاب کارایی دارد. این ماده شیمیایی را در ضمن می‌توان در رنگ‌های مخصوص نقاشی، جوهرها و حتی غذا هم پیدا کرد. بر اساس فرضیات این نظریه، چنانچه امکان پخش ذرات این ماده شیمیایی در اطراف جو زمین باشد، آنگاه بعضی از تشعشعات خورشیدی مجدداً به فضا بازخواهند گشت. پیشنهاددهندگان این فرضیه برای عملی‌ساختن این کار گفته‌اند که باید بالن‌هایی با قابلیت پرواز در ارتفاعات مناسب به کار گرفته شوند و این ترکیب شیمیایی را در فضا پخش کنند.

پیتر دیویدسون (Peter Davidson)، مدیر مسئول این مؤسسه تحقیقاتی، گفته است که این ایده اولین بار در سال ۱۹۹۱ پس از آتشفشان کوه پیناتوبو (Pinatubo Mountain) فیلیپین در ذهن او جرقه زده است. آقای دیویدسون، مدیر یک شرکت مشاوره‌ای انگلیسی با نام دیویدسون است.

سوالات متداول درباره گرما و گرمایش جهانی

در دوره میوسن قطب جنوب چقدر گرم بود؟

بر اساس بررسی‌های دانشمندان، حدود ۱۵ میلیون سال پیش گرمای بی‌سابقه‌ای به‌طور موقت قطب جنوب را فرا گرفت. تحلیل شیمیایی رسوبات نشان می‌دهد هوا در آن زمان بسیار گرم‌تر از آنچه قبلاً تصور می‌شد بوده است.

فسیل مولکولی چیست و چه اطلاعاتی می‌دهد؟

بخش مومی‌شکل برگ گیاهان پس از مرگ گیاه تجزیه نمی‌شود و در رسوبات به‌شکل فسیل مولکولی حفظ می‌شود. ایزوتوپ‌های آب موجود در آن، اطلاعات باارزشی از وضعیت جوی همان دوران ارائه می‌دهند.

دمای زمین از سال ۱۸۸۰ تاکنون چقدر افزایش یافته است؟

طبق مطالعات مؤسسه گودارد، میانگین دمای جهانی از سال ۱۸۸۰ تاکنون حدود ۰٫۸ درجه سانتی‌گراد (نزدیک ۱٫۴ درجه فارنهایت) افزایش یافته که حدود دو سوم آن از سال ۱۹۷۵ به بعد رخ داده است.

گرمایش جهانی چه ارتباطی با اوزون دارد؟

طبق گفته پژوهشگران دانشگاه گوتنبرگ، گرمایش جهانی جریان‌های جوی را تغییر می‌دهد و ممکن است اوزون بیشتری از بخش فوقانی جو به لایه‌های پایین‌تر برسد. اوزون لایه‌های پایین جو یک آلاینده است و به انسان و گیاهان آسیب می‌زند.

سال ۲۰۲۵ چندمین سال گرم تاریخ بود؟

طبق ناسا، ۲۰۲۵ تقریباً هم‌تراز ۲۰۲۳ و دومین سال گرم بود؛ WMO آن را دومین یا سومین سال گرم، با حدود ۱٫۴۳ درجه بالاتر از دوره پیشاصنعتی، معرفی کرده است. گرم‌ترین سال ثبت‌شده همچنان ۲۰۲۴ است.

ال‌نینو ۲۰۲۶ چه تأثیری بر دما دارد؟

ال‌نینو دمای اقیانوس آرام را موقتاً بالا می‌برد و الگوی بارش و خشکی را تغییر می‌دهد. کوپرنیکوس اعلام کرده ال‌نینو ۲۰۲۶ در حال تقویت است و دمای ناحیه نینو ۳٫۴ در سپتامبر به رکورد ۲۹٫۷۰ درجه رسیده است؛ WMO هم اثرهای آن را تا ۲۰۲۷ پیش‌بینی می‌کند.

آیا دی‌اکسید تیتانیوم می‌تواند زمین را خنک کند؟

این یک فرضیه است. بر اساس آن، پخش ذرات این ترکیب در جو می‌تواند بخشی از تشعشعات خورشیدی را به فضا بازگرداند، اما روش‌های پیشنهادی باید پیش از اجرا از نظر عملی بودن و ملاحظات بهداشتی، زیست‌محیطی و اقتصادی بررسی شوند.

جمع‌بندی

شواهد گذشته زمین نشان می‌دهد که گرما می‌تواند چهره یک قاره را برای همیشه تغییر دهد؛ و آمار رسمی امروز نشان می‌دهد ۱۱ سال اخیر گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده‌اند. هرچند گرمای دوره میوسن با امروز تفاوت دارد، دانشمندان معتقدند درک آن می‌تواند به فهم تأثیر گرمایش کنونی بر چرخه آب و بارندگی کمک کند. در کنار آن، پیامدهایی مانند افزایش اوزون لایه‌های پایین جو نیز مطرح است و راهکارهای پیشنهادی برای خنک‌کردن زمین، فعلاً در حد فرضیه‌اند و باید با دقت آزموده شوند.

منابع و آمار روزآمد

1. ناسا، اطلاعیه انتشار داده‌های دمای جهانی سال ۲۰۲۵ (۱۴ ژانویه ۲۰۲۶):
   https://www.nasa.gov/news-release/nasa-releases-global-temperature-data
2. ناسا، شاخص زمین: دمای جهانی (به‌روزرسانی سالانه):
   https://science.nasa.gov/earth/explore/earth-indicators/global-temperature/
3. سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، گزارش وضعیت اقلیم جهانی ۲۰۲۵ (مارس ۲۰۲۶):
   https://wmo.int/publication-series/state-of-global-climate/state-of-global-climate-2025
4. سرویس تغییر اقلیم کوپرنیکوس (C3S)، گزارش ماهانه سپتامبر ۲۰۲۶:
   https://climate.copernicus.eu/copernicus-second-warmest-september-global-temperatures-stay-above-15degc

آخرین به‌روزرسانی آماری: اکتبر ۲۰۲۶. آمار ماهانه و سالانه دائماً بازنگری می‌شود؛ برای ارقام روزآمد به منابع بالا مراجعه کنید.