مردی با نصف مغز و یک زندگی عادی؛ معمای شگفت‌انگیز انعطاف‌پذیری مغز

تصور کنید شصت سال زندگی کنید، شغل داشته باشید، خانواده تشکیل بدهید و هرگز نفهمید که بخش بزرگی از مغزتان در جمجمه وجود ندارد. گزارشی از روسیه درباره مردی شصت‌ساله، دقیقاً چنین ماجرایی را روایت می‌کند. در این مقاله از ستاره آبی، ماجرای این پرونده، مفهوم «حمله ایسکمی گذرا» و دلیل علمی توانایی شگفت‌انگیز مغز برای سازگاری را بررسی می‌کنیم و می‌گوییم کدام بخش‌های این روایت را باید با احتیاط خواند.

ماجرای این مرد چیست؟

این مرد، مهندس بازنشسته ارتش روسیه، سال‌ها بدون هیچ مشکل سلامتی کنار خانواده‌اش زندگی می‌کرد. او به‌دلیل مشکل در حرکت دادن یک بازو و یک پا به یک کلینیک در جنوب مسکو مراجعه کرد. پزشکان حمله ایسکمی گذرا (TIA) را تشخیص دادند. در سی‌تی‌اسکن مغز، رادیولوژیست‌ها با کمال تعجب متوجه شدند در جایی که باید نیمکره چپ باشد، یک حفره تیره (پر از مایع) دیده می‌شود. به گفته دکتر مارینا آنیکینا که درباره این پرونده تحقیق می‌کند، بررسی‌ها نشان داد این وضعیت از دوران جنینی وجود داشته و نیمکره راست در تمام عمر وظایف مغز را انجام می‌داده است. بیمار نخواسته نامش فاش شود.

حمله ایسکمی گذرا (TIA) چیست؟

حمله ایسکمی گذرا یا TIA حالتی ناپایدار و گذرا است که در آن عملکرد بخشی از مغز، به‌دلیل کاهش موقت خون‌رسانی، دچار اختلال می‌شود. اگر اختلال به‌اندازه‌ای شدید یا طولانی نباشد که بافت مغز را از بین ببرد، علائم معمولاً ظرف دقایق تا ساعاتی برطرف می‌شود. این حالت با سکته متفاوت است، اما یک هشدار جدی محسوب می‌شود، چون خطر سکته در روزها و هفته‌های بعد در برخی افراد بالا است.

برای ارزیابی علائم عصبی، می‌توانید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. اگر ساکن بابل هستید، برای نمونه ببینید: جراح و متخصص مغز و اعصاب دکتر سرابی در بابل

چگونه ممکن است با نصف مغز زندگی کرد؟

کلید این معما انعطاف‌پذیری عصبی (نوروپلاستیسیته) است؛ توانایی مغز برای بازسازی ارتباطات و واگذاری وظایف یک ناحیه به نواحی دیگر. این توانایی در دوران جنینی و کودکی بسیار بیشتر است، به همین دلیل مغزی که از ابتدا با چنین وضعیتی رشد کرده، می‌تواند شبکه‌های عصبی خود را به شکل متفاوتی سازمان دهد. شواهد علمی معتبری در این زمینه وجود دارد:

همین ظرفیت سازگاری مغز، پایه فناوری‌هایی مانند رابط‌های مغز و رایانه است که مغز به‌مرور یاد می‌گیرد از سیگنال‌های ایمپلنت استفاده کند. درباره آن‌ها بخوانید: هک کردن مغز انسان

افسانه «استفاده از ۱۰ درصد مغز»

این ماجرا نباید به معنای تأیید باور رایج «ما فقط ۱۰ درصد مغزمان را به‌کار می‌بریم» تلقی شود. تصویربرداری‌ها نشان می‌دهند تقریباً همه نواحی مغز در طول روز فعال‌اند و آسیب در اغلب نواحی به اختلال عملکرد می‌انجامد. توانایی مغز برای سازگاری با ناهنجاری‌های بسیار زودرس استثنا است، نه قاعده؛ آسیب مغزی در بزرگسالی معمولاً پیامدهای بسیار جدی‌تری دارد.

این گزارش را چگونه بخوانیم؟

• منبع: جزئیات این پرونده بیشتر از طریق رسانه‌ها منتشر شده و گزارش پزشکی داوری‌شده آن در دسترس نیست.
• تفسیر «نصف مغز»: حفره دیده‌شده در سی‌تی‌اسکن معمولاً با مایع پر شده است و ممکن است مقداری بافت باقی‌مانده یا فشرده هم وجود داشته باشد. تعبیر «نیمی از مغز وجود ندارد» ساده‌سازی رسانه‌ای است.
• پیام واقعی: مغز بسیار سازگار است، اما این سازگاری حدودی دارد؛ نمی‌توان از آن نتیجه گرفت آسیب مغزی «اهمیتی ندارد».

سازگاری مغز، سؤال‌های بزرگ‌تری را هم برانگیخته است: آیا می‌توان مغز را به رایانه وصل کرد یا حتی اطلاعات آن را خواند؟ بخشی از پاسخ را در این مقاله بخوانید: مروری بر جنبه‌های پزشکی و درمانی کنترل ذهن

پرسش‌های متداول

آیا هر کسی می‌تواند با نصف مغز زندگی عادی داشته باشد؟

خیر. نتیجه به زمان آسیب، علت و میزان بافت باقی‌مانده بستگی دارد. در کودکان، مغز انعطاف‌پذیرتر است و بزرگسالان معمولاً چنین توانایی بازتوزیعی ندارند.

آیا TIA خطرناک است؟

بله، چون ممکن است هشداری برای سکته آینده باشد. حتی اگر علائم رفع شده باشد، باید ارزیابی پزشکی فوری انجام شود.

آیا هر حفره در مغز به‌معنای نصف شدن مغز است؟

نه. کیست‌ها، حفره‌های مایع و ناهنجاری‌های مادرزادی انواع مختلفی دارند. تفسیر دقیق تصویر مغز فقط با پزشک متخصص ممکن است.

جمع‌بندی

ماجرای مردی که با نیمکره‌ای کوچک‌شده یا ناقص عمری زندگی عادی داشت، یادآور توانایی شگفت‌انگیز مغز برای سازگاری است. با این حال باید آن را با نگاه علمی و محتاطانه خواند و هرگز علائم هشدار سکته را نادیده نگرفت. اگر شما یا اطرافیانتان علائم ناگهانی عصبی دارید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

منابع

• Feuillet L, Dufour H, Pelletier J. Brain of a white-collar worker. The Lancet, 2007.
• Kliemann D et al. Intrinsic functional connectivity of the brain in adults with a single cerebral hemisphere. Cell Reports, 2019.
• Pulsifer MB et al. The cognitive outcome of hemispherectomy in 71 children. Epilepsia, 2004.
• Easton JD et al. Definition and evaluation of transient ischemic attack (AHA/ASA scientific statement). Stroke, 2009.
• Herculano-Houzel S. The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brain. Frontiers in Human Neuroscience, 2009.