کنترل ذهن و ذهن‌خوانی؛ بررسی پروژه N3 دارپا، ادعاها و واقعیت‌ها

آیا می‌توان ذهن را خواند یا کنترل کرد؟ عنوان گزارش‌هایی درباره پروژه‌های «آژانس پروژه‌های پژوهشی پیشرفته دفاعی آمریکا» (دارپا) اغلب چنین پرسشی را برمی‌انگیزد. در این مقاله از ستاره آبی، بر پایه گزارش میترا اسدنیا، برنامه N3 و پژوهش‌های مرتبط را بررسی می‌کنیم و ادعاها را با واقعیت‌های علمی روز مقایسه می‌کنیم.

دارپا چیست و N3 چه برنامه‌ای است؟

دارپا (DARPA) نهاد پژوهشی وزارت دفاع آمریکا است که فناوری‌های نوظهور را برای کاربردهای نظامی توسعه می‌دهد؛ بسیاری از فناوری‌های امروزی از جمله اینترنت ریشه در پروژه‌های این آژانس دارند. برنامه N3 (فناوری عصبی غیرجراحی نسل بعد) در سال ۲۰۱۸ معرفی شد و هدفش ساخت رابط مغز و رایانه‌ای است که بدون جراحی کار کند.

دارپا پیش‌تر هم برنامه‌هایی در زمینه ایمپلنت‌های مغزی اجرا کرده است؛ از جمله اندام‌های مصنوعی که با اعصاب کنترل می‌شوند، ایمپلنت‌هایی که حس لامسه را بازمی‌گردانند و الکترودهایی برای بهبود حافظه. برنامه ۶۵ میلیون دلاری سال ۲۰۱۷ (NESD) هم برای ساخت رابطی با کیفیت بالا میان مغز و دنیای دیجیتال و کمک به بازگرداندن حواسی مثل بینایی و شنوایی بود.

چرا «بدون جراحی»؟

رابط‌های مغز و رایانه امروزی در بیشتر موارد برای کمک به بیماران، مثل افراد دچار فلج، ساخته می‌شوند و کاشت ایمپلنت آن‌ها نیازمند جراحی مغز است که ریسک بالایی دارد. در مقابل، روش‌های بیرونی مانند الکتروانسفالوگرافی (EEG) ایمن‌اند اما دقت پایینی دارند. جیکوب رابینسون، استادیار دانشگاه رایس، می‌گوید وقتی فعالیت مغز را از طریق جمجمه می‌خوانید، تشخیص اینکه سیگنال‌ها از کجا و چه زمانی آمده‌اند بسیار دشوار است؛ چالش اصلی، پشت سر گذاشتن این محدودیت‌های مکانی و زمانی است.

تیم‌های پژوهشی و روش‌هایشان

شش مرکز با دارپا در این برنامه همکاری کردند: موسسه بتل (Battelle)، دانشگاه کارنگی ملون، آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز، مرکز تحقیقات پالو آلتو (PARC)، دانشگاه رایس و شرکت تلیداین ساینتیفیک. روش‌های مطرح‌شده برای خواندن و نوشتن فعالیت عصبی بر پایه این ایده‌ها بوده است:

• روش نوری (تیم رایس): استفاده از ناقل‌های ویروسی (viral vectors) برای انتقال ژن به نورون‌های خاص تا پروتئین‌هایی تولید کنند که فعالیت عصبی را با جذب نور نشان می‌دهد؛ سپس هدستی با نور مادون قرمز این تغییر را می‌خواند. پروتئین دوم به ذرات مغناطیسی متصل می‌شود تا میدان مغناطیسی بتواند نورون‌ها را تحریک کند. تیم قصد داشت به‌عنوان اثبات مفهوم، تصویری را از قشر بینایی یک فرد به فرد دیگر منتقل کند.
• نانوذرات مغناطیسی-الکتریکی (تیم بتل): ذرات با هسته مغناطیسی و پوسته پیزوالکتریک که می‌توانند انرژی الکتریکی و مکانیکی را به هم تبدیل کنند و با میدان مغناطیسی هدایت می‌شوند؛ هدف کنترل چند پهپاد با فکر و بازگشت بازخورد حسی (مثل جهت حرکت) به مغز است.

در مغز، نورون‌ها اطلاعات را با ترکیبی از سیگنال الکتریکی و شیمیایی (از طریق سیناپس) منتقل می‌کنند. ایده این پژوهش‌ها این است که به‌جای سیم، از نور، میدان مغناطیسی یا امواج صوتی برای خواندن و نوشتن این سیگنال‌ها استفاده شود. مغز هنوز در بسیاری جنبه‌ها ناشناخته است و به گفته گائوراو شارما، محقق ارشد بتل، همین بی‌اطلاعی پژوهش را هیجان‌انگیز و دشوار می‌کند. درباره نحوه ثبت و ارسال سیگنال مغز و کاربردهای پزشکی آن بخوانید: هک کردن مغز انسان

«کنترل ذهن» در برابر واقعیت

عنوان‌هایی مانند «سلاح کنترل ذهن» بیشتر برداشت رسانه‌ای هستند. جدول زیر ادعاها و واقعیت‌ها را جدا می‌کند:

پیشرفت‌های واقعی در «ذهن‌خوانی»

ملاحظات اخلاقی و حریم ذهنی

هرچه فناوری ثبت فعالیت مغز پیشرفته‌تر شود، پرسش‌های جدی‌تری درباره «حریم ذهنی» مطرح می‌شود: داده‌های مغزی چه کسی را مالک است؟ آیا رضایت آگاهانه و مداوم وجود دارد؟ چه کسی از آن در جنگ، استخدام یا تبلیغات بهره می‌برد؟ برخی کشورها به‌طور رسمی به «حقوق عصبی» توجه کرده‌اند؛ برای نمونه شیلی در سال ۲۰۲۱ حفاظت از داده‌ها و فعالیت مغزی را در قانون اساسی مطرح کرد. پژوهش‌های نظامی که شامل مداخله ژنتیکی یا تزریق برای افراد سالم می‌شوند، بحث‌های اخلاقی بیشتری دارند.

تواناییِ مغز برای سازگاری با تغییر، پایه اصلی کار همه این فناوری‌ها است؛ جالب‌ترین نمونه آن را می‌توانید این‌جا بخوانید: مردی با نصف مغز و یک زندگی عادی

پرسش‌های متداول

آیا دارپا واقعاً سلاح کنترل ذهن ساخته است؟

طبق اطلاعات علنی، هدف N3 ساخت رابط ارتباطی برای کنترل ماشین‌ها و تقویت توان عملیاتی است، نه کنترل ذهن دیگران. گزارش‌های رسانه‌ای معمولاً این هدف را پررنگ‌تر از واقعیت نشان می‌دهند.

آیا می‌توان افکار را از بیرون خواند؟

امروز فقط محدود و با همکاری شخص و آموزش مفصل مدل. خواندن افکار پنهان بدون همکاری فرد در عمل ممکن نشده است.

این فناوری چه کمکی به بیماران می‌کند؟

رابط‌های مغز و رایانه می‌توانند به افراد دچار فلج برای کنترل رایانه، اندام مصنوعی و ارتباط کمک کنند. این مهم‌ترین کاربرد درمانی آن است.

جمع‌بندی

پروژه N3 نمونه‌ای از تلاش برای ارتباط سریع‌تر و ایمن‌تر مغز و ماشین است؛ فناوری‌ای که می‌تواند به بیماران کمک کند، اما پرسش‌های اخلاقی هم دارد. عنوان‌هایی مثل «کنترل ذهن» را با نگاه نقادانه بخوانید، به منابع علمی تکیه کنید و فراموش نکنید که مغز، همچنان بخش‌های ناشناخته بسیار دارد.

منابع

• DARPA. Next-Generation Nonsurgical Neurotechnology (N3) program announcements, 2018.
• DARPA. Neural Engineering System Design (NESD) program, 2016–2017.
• Tang J et al. Semantic reconstruction of continuous language from non-invasive brain recordings. Nature Neuroscience, 2023.
• Willett FR et al. A high-performance speech neuroprosthesis. Nature, 2023.
• Metzger SL et al. A high-performance neuroprosthesis for speech decoding and avatar control. Nature, 2023.
• Yuste R et al. Four ethical priorities for neurotechnologies and AI. Nature, 2017.