مراقبت‌های بعد از زایمان و سزارین: راهنمای مراقبت از بخیه‌ها، تغذیه، ورزش و تنظیم خانواده

مراقبت درست در هفته‌های اول پس از زایمان به بهبودی سریع‌تر مادر و سلامت نوزاد کمک می‌کند. در این مقاله توصیه‌های مراقبت بعد از سزارین و مراقبت بعد از زایمان طبیعی، تغذیه‌ی مادر شیرده، علائمی که نیاز به مراجعه‌ی فوری به پزشک یا ماما دارند، ورزش و تنظیم خانواده را مرور می‌کنیم.

توجه: این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مراجعه به پزشک یا ماما نیست. اطلاعات تکمیلی همراه با منبع در بخش پایانی (نکات تکمیلی) آمده است.

خلاصه سریع: مقایسه‌ی مراقبت بعد از سزارین و زایمان طبیعی

فهرست مطالب

• بعد از عمل سزارین
• بعد از زایمان طبیعی
• تغذیه بعد از زایمان
• علائمی که حتماً باید به پزشک یا ماما مراجعه کنید
• ورزش بعد از زایمان
• تنظیم خانواده
• پرسش‌های متداول
• نکات تکمیلی همراه با منبع

بعد از عمل سزارین

1. حتماً پس از ترخیص، پانسمان ناحیه‌ی عمل را برداشته و به حمام بروید. ناحیه‌ی عمل را با دست و صابون یا شامپو شست‌وشو دهید.
2. ناحیه‌ی سزارین را خشک و تمیز نگه داشته و از شست‌وشوی آن با بتادین خودداری نمایید. نیاز به پانسمان مجدد ندارد.
3. با شکم‌بند، شکم خود را ببندید تا شکم شما روی بخیه‌ها قرار نگیرد.

بعد از زایمان طبیعی

1. حتماً بعد از ترخیص ایستاده دوش بگیرید و از نشستن بر کف حمام خودداری کنید.
2. می‌توانید روزی ۲ تا ۳ بار داخل لگن تمیزی که حاوی آب گرم و بتادین است، برای شست‌وشوی بخیه‌ها بنشینید.
3. لباس زیر نخی بپوشید و روزانه تعویض نمایید.
4. بهتر است تا ۴۰ روز از نزدیکی خودداری نمایید.

تغذیه بعد از زایمان

به این امر توجه داشته باشید که به‌دلیل شیردهی، اکنون شما به انرژی و کالری بیشتری نیاز دارید؛ بنابراین در گرفتن رژیم‌های سخت عجله نکنید.

شما علاوه بر تأمین نیازهای بدن خود، به‌دلیل شیردهی باید از غذاهای متنوع و پرکالری و انواع ویتامین‌ها استفاده نمایید.

به‌دلیل افزایش یبوست و کاهش فعالیت، از خوردن غذاهای نفاخ و غذاهایی که یبوست را تشدید می‌کنند (حبوبات، کلم، میوه‌های تلخ و...) خودداری نمایید و در عوض در رژیم غذایی خود از انواع سبزی‌ها و میوه‌ها و غذاهای پرفیبر استفاده نمایید.

تغذیه‌ی مناسب مادر شیرده برای تأمین املاح ضروری، به‌ویژه کلسیم، آهن و ید، برای سلامتی مادر و شیرخوار ضروری است. توصیه می‌شود از نمک یددار تصفیه‌شده به مقدار کافی و با شرایط نگهداری مناسب استفاده کنید.

مادران شیرده برای پیشگیری از کم‌آبی بدن باید به اندازه‌ی کافی (حدوداً ۸ تا ۱۰ لیوان در روز) مایعات شامل شیر، دوغ، چای، آبمیوه و حتی مواد غذایی آبدار مانند انواع خورش‌ها بنوشند. برای مثال، نوشیدن یک لیوان شیر، آبمیوه یا آب بعد از هر نوبت شیردهی توصیه می‌شود.

دریافت کالری ناکافی سبب کاهش تولید شیر می‌شود.

با دیدن علائم زیر حتماً به پزشک یا ماما مراجعه نمایید

روز چهارم نوزاد خود را برای ویزیت مجدد توسط پزشک به درمانگاه ببرید. همچنین در روز ۳ تا ۵ پس از تولد، برای انجام تست غربالگری تیروئید به مرکز مربوطه مراجعه نمایید.

ورزش بعد از زایمان

فعالیت بدنی مناسب برای بهبود وضعیت جسمانی و روانی مادر شیرده مهم است.

تنها ورزش مؤثر برای برگشت عضلات بدن، به‌ویژه عضلات شکم، به حالت اولیه، ورزش بعد از زایمان است. ورزش‌های شکم را می‌توانید با فاصله پس از زایمان طبیعی و حدود ۷ تا ۱۰ روز پس از سزارین شروع کنید.

اگرچه ورزش منظم در حد متعادل در زنانی که پیش از بارداری از نظر جسمانی متناسب بوده‌اند مانعی در برابر شیردهی نیست، اما گاهی دیده شده پس از فعالیت بدنی شدید و ورزش مادر شیرده، به‌علت ورود اسید لاکتیک به شیر، طعم تلخ در شیر ایجاد می‌شود و شیرخوار از خوردن شیر امتناع می‌کند. در این موقع لازم است مادر پیش از شیر دادن سینه‌ی خود را بشوید و اگر هنوز شیرخوار تمایلی به خوردن شیر ندارد، مقدار کمی شیر خود را پیش از تغذیه‌ی شیرخوار بدوشد و دور بریزد.

انواع ورزش‌های مناسب دوران پس از زایمان را می‌توانید در کلاس‌های آموزشی‌ای که به شما آموزش داده شده انجام دهید.

تنظیم خانواده

فاصله‌ی کمتر از ۳ سال بین زایمان‌ها، حاملگی زیر ۱۸ سال و بالای ۳۵ سال، هم سلامت مادر را به خطر می‌اندازد و هم برای سلامت جنین و نوزاد آینده خطرساز است.

لازم است پس از هم‌فکری با همسر خود و مشورت با کارکنان بهداشتی، روش مناسبی برای جلوگیری از بارداری انتخاب نمایید.

گاهی چنین تصور می‌شود که مادران شیرده به‌دلیل شیردهی حامله نخواهند شد، اما دیده شده در بسیاری از مادران، حتی بدون رخ دادن اولین قاعدگی پس از زایمان، حاملگی اتفاق افتاده است.

بعد از روز چهلم (۶ تا ۸ هفته پس از زایمان) حتماً برای مشاوره‌ی تنظیم خانواده به مرکز بهداشتی خود مراجعه نمایید.

پرسش‌های متداول درباره‌ی مراقبت بعد از زایمان

بعد از سزارین چگونه حمام کنم؟

پس از ترخیص، پانسمان را بردارید و ناحیه‌ی عمل را با دست و صابون یا شامپو بشویید. بعد از شست‌وشو ناحیه را خشک و تمیز نگه دارید؛ نیاز به پانسمان مجدد نیست.

بعد از زایمان طبیعی چگونه بخیه‌ها را بشویم؟

طبق متن مقاله، ایستاده دوش بگیرید و روزی ۲ تا ۳ بار داخل لگن تمیز بنشینید. در مورد افزودن بتادین به آب، پیش از اقدام بخش نکات تکمیلی را بخوانید و با ماما یا پزشک مشورت کنید.

مادر شیرده چند لیوان مایعات بنوشد؟

حدود ۸ تا ۱۰ لیوان در روز، شامل شیر، دوغ، چای، آبمیوه و حتی غذاهای آبدار مانند انواع خورش‌ها.

آیا بعد از زایمان می‌توان رژیم سخت گرفت؟

خیر. به‌دلیل شیردهی به انرژی و کالری بیشتری نیاز دارید و دریافت کالری ناکافی سبب کاهش تولید شیر می‌شود.

چرا شیرخوار بعد از ورزش مادر شیر نمی‌خورد؟

گاهی پس از فعالیت بدنی شدید، اسید لاکتیک وارد شیر می‌شود و طعم آن را تلخ می‌کند. پیش از شیردهی سینه را بشویید و در صورت امتناع شیرخوار، مقدار کمی شیر را بدوشید و دور بریزید.

آیا در دوران شیردهی باردار نمی‌شویم؟

این تصور درست نیست؛ در بسیاری از مادران حتی پیش از اولین قاعدگی پس از زایمان بارداری رخ داده است. برای انتخاب روش پیشگیری با کارکنان بهداشتی مشورت کنید.

نکات تکمیلی همراه با منبع

برای اینکه تصویر کامل‌تری داشته باشید، این اطلاعات علمی را هم در نظر بگیرید:

۱. علائم خطر: چه زمانی اورژانس و چه زمانی تماس با پزشک؟

مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) در کمپین «Hear Her» تأکید می‌کند که برخی علائم هشدار پس از زایمان نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارند و این علائم تا یک سال پس از بارداری هم ممکن است رخ دهد، حتی اگر دوران بارداری و زایمان بدون مشکل بوده باشد. علاوه بر علائم فهرست‌شده در بالا، منابع زیر را هم جدی بگیرید:

۲. بتادین در دوران شیردهی: احتیاط کنید

۳. فاصله‌ی ایمن بین دو بارداری

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند پس از یک زایمان زنده، دست‌کم ۲۴ ماه (دو سال) تا شروع بارداری بعدی صبر کنید تا خطر عوارض برای مادر و نوزاد کم شود. فاصله‌ی کمتر از حدود ۱۸ ماه با خطر بیشتر زایمان زودرس و وزن کم نوزاد همراه بوده است. «فاصله‌ی کمتر از ۳ سال بین زایمان‌ها» در متن بالا، فاصله‌ی دو زایمان را از ابتدا حساب می‌کند و با این توصیه ناسازگار نیست؛ چون ۲۴ ماه تا بارداری بعدی، با ۹ ماه بارداری، تقریباً ۳ سال بین دو زایمان می‌شود. البته پژوهش‌های تازه‌تر در کشورهای پردرآمد، بخشی از شواهد را زیر سؤال برده‌اند؛ بهترین فاصله برای شما را با پزشک یا ماما تعیین کنید.

منابع

• CDC Hear Her: Urgent Pregnancy-Related Warning Signs
• CDC Hear Her: Urgent maternal warning signs (palm card)
• Boston Medical Center: Postpartum Warning Signs
• LactMed (NIH): Povidone-Iodine
• e-lactancia: Povidone-Iodine and breastfeeding
• WHO: Report of a technical consultation on birth spacing (2005)
• Paediatric and Perinatal Epidemiology: short birth spacing and adverse pregnancy outcomes
• Scientific Reports 2022: Interpregnancy interval and maternal and neonatal morbidity

بیشتر بخوانید:

• مامای همراه چیست؟ خدمات، مزایا و زمان مناسب برای انتخاب مامای همراه