کوروش کبیر؛ زندگی، فتوحات، منشور و میراث بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی بر پایه منابع تاریخی

کوروش کبیر (کوروش دوم، در پارسی باستان «کوروش») بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی و از تأثیرگذارترین فرمانروایان تاریخ باستان است. او حدود سال ۵۵۹ پیش از میلاد پادشاه انشان شد و در کمتر از سی سال ماد، لیدیه و بابل را گرفت و قلمروی از آسیای صغیر تا آسیای میانه ساخت. در این مقاله زندگی، فتوحات، سیاست‌ها، منشور کوروش، پاسارگاد، مرگ و میراث او را با تکیه بر منابع بابلی، یونانی، رومی، عبری و پژوهش‌های ایرانی و جهانی بررسی می‌کنیم.

توجه: از خود کوروش سند مستقیم اندکی مانده و بخش بزرگی از روایت‌ها را دیگران، گاه چند سده بعد و با نگاه ستایش‌آمیز یا افسانه‌پردازانه، نوشته‌اند. به همین دلیل در این مقاله هر روایت با نام منبعش آمده و تاریخ‌های کهن تقریبی‌اند.

خلاصه سریع

• ۵۵۹ پ.م: آغاز پادشاهی کوروش در انشان
• حدود ۵۵۰ پ.م: پیروزی بر آستیاگ و دست‌یابی به قلمرو ماد
• حدود ۵۴۷ تا ۵۴۶ پ.م: شکست کرزوس و فتح لیدیه
• ۵۳۹ پ.م: فتح بابل و صدور متن استوانه کوروش
• حدود ۵۳۰ پ.م: مرگ در جنگ‌های شرقی؛ بیشتر منابع آرامگاه او را پاسارگاد می‌دانند

۱. منابع تاریخی درباره کوروش

شناخت ما از کوروش بر چهار دسته منبع تکیه دارد و هر دسته نگاه و محدودیت خود را دارد:

• متون بابلی و میخی: استوانه کوروش و «سالنامه نبونعید» (وقایع‌نامه بابلی) از معاصران او هستند و نزدیک‌ترین منابع به رویدادها به شمار می‌روند. با این حال هر دو از دید کاهنان و دربار بابل نوشته شده‌اند و جنبه تبلیغی دارند.
• مورخان یونانی و رومی: هرودوت (قرن پنجم پ.م) مفصل‌ترین روایت را دارد. کتسیاس پزشک دربار هخامنشی روایتی متفاوت نوشته که از طریق نقل‌های بعدی (از جمله فوتیوس و دیودوروس سیسیلی) به ما رسیده است. گزنفون در «کورش‌نامه» او را فرمانروایی آرمانی نشان می‌دهد. استرابون، آریان، پلوتارک و یوستینوس (خلاصه‌نویس تاریخ تروگوس) در دوره‌های بعد درباره کوروش، پاسارگاد و آرامگاهش نوشته‌اند. سیسرو نیز درباره «کورش‌نامه» داوری معروفی دارد که در بخش ۱۲ آمده است.
• متون عبری: کتاب‌های عزرا، دوم تواریخ و اشعیای دوم از کوروش و بازگشت یهودیان یاد می‌کنند. اشعیا او را «مسح‌شده» خداوند می‌نامد.
• یافته‌های باستان‌شناسی و پژوهش‌های جدید: کاوش‌های پاسارگاد (دیوید استرانک و پیش‌تر هرتسفلد و علی سامی) و پژوهش‌های تاریخ‌نگارانی مانند پیر بریان، آملی کورت، ماریا بروسیوس، یوزف ویزهوفر، محمد داندامایف، ایرینگ فینکل و در ایران حسن پیرنیا و عبدالحسین زرین‌کوب.

۲. نام، تبار و تولد کوروش

۲.۱ نام کوروش

نام او در پارسی باستان «کوروش» و در یونانی «کیروس» بود. پلوتارک در «زندگی اردشیر» می‌نویسد که این نام به‌گفته پارسیان به معنای «خورشید» بوده است. پژوهشگران امروز معنای دقیق نام را قطعی نمی‌دانند و ریشه‌های دیگری هم پیشنهاد کرده‌اند.

۲.۲ تبار به روایت استوانه کوروش

در استوانه کوروش، او خود را پسر کمبوجیه، نوه کوروش (اول) و نتیجه چیش‌پیش (تیسپس) و از خاندانی با سابقه پادشاهی معرفی می‌کند و خود را «شاه انشان» می‌خواند. انشان در جنوب غربی ایران (فارس امروزی) قرار داشت و بخشی از سرزمین کهن عیلام بود. بر این اساس، کوروش و پیشینیانش پیش از آنکه به قدرت جهانی برسند، شاهان محلی انشان بودند. این روایت، که خود کوروش گفته است، قدیمی‌ترین و مهم‌ترین سند درباره تبار اوست.

۲.۳ افسانه تولد در منابع یونانی

هرودوت (کتاب اول، بندهای ۱۰۷ تا ۱۳۰) و پس از او یوستینوس داستانی نقل می‌کنند: آستیاگ، پادشاه ماد، خواب دید که دخترش ماندانا از او فرزندی خواهد داشت که حکومتش را برمی‌اندازد. ماندانا را به کمبوجیه داد و فرمان کشتن نوزاد را به هارپاگوس سپرد. هارپاگوس نوزاد را به چوپانی سپرد و کودک بزرگ شد تا حقیقت آشکار شد. پژوهشگران این روایت را، به‌خاطر شباهت به افسانه‌های کهن دیگر مانند داستان سارگن اکدی، بیشتر داستانی می‌دانند. کتسیاس هم اصلاً کوروش را خویشاوند آستیاگ نمی‌داند. بنابراین پیوند مادری او با ماد را باید با احتیاط پذیرفت.

سال دقیق تولد کوروش معلوم نیست. بیشتر پژوهشگران آن را میان ۶۰۰ تا ۵۷۶ پیش از میلاد می‌دانند.

۳. از انشان تا ماد؛ آغاز شاهنشاهی

کوروش حدود ۵۵۹ پیش از میلاد پادشاه انشان شد. «سالنامه نبونعید» می‌گوید در سال ششم پادشاهی نبونعید (حدود ۵۵۰ پ.م)، سپاه آستیاگ علیه او شورید و او را دستگیر کرد و تحویل کوروش داد و کوروش همدان (اکباتان)، پایتخت ماد، را گرفت و غنایم آن را به انشان برد. این روایت نشان می‌دهد سقوط ماد بیشتر با شورش درون سپاه و نخبگان ماد همراه بود. هرودوت هم از خیانت هارپاگوس و شورش سپاه ماد سخن می‌گوید و جنگ بزرگ و طولانی را نشان نمی‌دهد.

کوروش پس از پیروزی بر ماد، به‌جای نابود کردن ساختار آن، بسیاری از بزرگان مادی را در حکومت نگه داشت. در یونان از آن پس پارسیان و مادها را اغلب با هم یاد می‌کردند.

۴. فتح لیدیه و آسیای صغیر

لیدیه با پایتخت ساردیس، به پادشاهی کرزوس، یکی از ثروتمندترین قدرت‌های آن روزگار بود. هرودوت (کتاب اول، بندهای ۷۵ تا ۹۴) روایت می‌کند که کرزوس پس از پیروزی کوروش بر ماد، به سوی کاپادوکیه رفت و در نبرد پتریا نتیجه قطعی نشد، اما کوروش به‌سرعت سپاه خود را به ساردیس رساند و پس از نبرد و محاصره شهر را گرفت. سالنامه نبونعید هم از لشکرکشی کوروش به «لودو» (لیدیه) یاد می‌کند، هرچند متن آن در این بخش آسیب دیده است. تاریخ فتح را معمولاً میان ۵۴۷ و ۵۴۶ پیش از میلاد می‌دانند.

رفتار با کرزوس در منابع متفاوت است: هرودوت می‌گوید او پس از شکست زنده ماند و مشاور کوروش شد؛ بخش‌هایی از روایت‌های دیگر پایان دیگری برای او گفته‌اند. سپس هارپاگوس، سردار کوروش، شهرهای یونانی‌نشین آسیای صغیر را یکی‌یکی به قلمرو هخامنشی افزود.

۵. لشکرکشی‌های شرقی

در سال‌های میان فتح لیدیه و بابل، کوروش به شرق ایران و آسیای میانه رفت. هرودوت و گزنفون به شرق اشاره می‌کنند و آریان (در «لشکرکشی اسکندر»، کتاب چهارم) از شهر «کورش‌شهر» (کیروپولیس) در کنار رود سیحون (سیردریا) یاد می‌کند و آن را از آثار کوروش می‌داند. از جزئیات این لشکرکشی‌ها اطلاع روشنی نداریم و ادعای رسیدن کوروش به هند در هیچ سند معتبری نیست. بنابراین مرز شرقی شاهنشاهی او را در آسیای میانه و شرق فلات ایران می‌دانیم.

۶. فتح بابل (۵۳۹ پ.م)

سالنامه نبونعید دقیق‌ترین روایت را دارد. بر پایه آن، سپاه کوروش در ماه تشری ۵۳۹ پیش از میلاد نخست در اوپیس با سپاه بابل جنگید و پیروز شد. سپس سیپار بدون نبرد گرفته شد و گوبرو (گوبریاس)، فرمانده کوروش، بدون جنگ وارد بابل شد. خود کوروش حدود دو هفته بعد وارد شهر شد و گوبرو را حاکم آن کرد. نبونعید، آخرین پادشاه بابل، پیش‌تر به دلیل دور بودن از شهر و بی‌توجهی به آیین‌های مردوک مورد انتقاد کاهنان بابل بود و همین بر رفتار کاهنان با کوروش اثر داشت.

هرودوت (کتاب اول، بند ۱۹۱) و گزنفون روایت دیگری دارند: کوروش مسیر فرات را منحرف کرد و سپاه از بستر کم‌آب رود وارد شهر شد. باستان‌شناسی و متون بابلی این جزئیات را تأیید نمی‌کنند و پژوهشگران آن را روایتی ادبی می‌دانند. اما درباره اینکه بابل بدون ویرانی گسترده تسلیم شد، منابع بابلی و استوانه کوروش هم‌داستان‌اند. پس از فتح، سوریه و فلسطین (که یونانیان «آن‌سوی رود» می‌نامیدند) نیز بی‌مقاومت چشمگیر در قلمرو هخامنشی ماندند.

۷. منشور (استوانه) کوروش

استوانه کوروش استوانه‌ای گلی است که به زبان و خط میخی بابلی نوشته شده است. هرمزد رسام آن را در سال ۱۸۷۹ در کاوش‌های بابل یافت و امروز در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. متن آن کوروش را چنین معرفی می‌کند: فرمانروایی که مردوک او را برای نجات بابل از نبونعید برگزید، بدون جنگ وارد شهر شد، معابد و پیکره خدایان را به جای خود بازگرداند، ساکنان پراکنده را گرد آورد و اجازه بازگشت به سکونتگاه‌هایشان را داد.

درباره عنوان «نخستین منشور حقوق بشر» باید دقیق بود. محمدرضا پهلوی در جشن‌های ۲۵۰۰ ساله (۱۳۵۰) این عنوان را رواج داد و ماکتی از استوانه به سازمان ملل اهدا شد. پژوهشگرانی مانند آملی کورت، پیر بریان و ایرینگ فینکل تأکید می‌کنند که متن استوانه در سنت کهن اعلامیه‌های شاهان بین‌النهرین (مانند آشوربانیپال و دیگران) نوشته شده و درباره بابل است، نه بیانیه‌ای برای حقوق همه انسان‌ها در معنای جدید. با این حال همین متن نشان می‌دهد کوروش سیاست احترام به آیین‌ها، بازگرداندن تبعیدشدگان و بازسازی معابد را به‌طور آگاهانه به‌کار می‌گرفت و همین، اهمیت تاریخی آن را حفظ می‌کند.

۸. کوروش و بازگشت یهودیان

کتاب عزرا (فصل ۱ و ۶) نقل می‌کند که کوروش در نخستین سال پادشاهی بر بابل فرمان داد یهودیان تبعیدشده به اورشلیم بازگردند و معبد را بسازند. استوانه کوروش از یهودیان و اورشلیم نام نمی‌برد، اما سیاست کلی بازگرداندن مردم و پیکره‌های خدایان که در آن آمده با روایت کتاب مقدس هم‌خوان است. پژوهشگران درباره دقت متن فرمان‌ها در عزرا بحث دارند، ولی اصل سیاست حمایت کوروش از بازگشت و بازسازی معبد را بیشتر مورخان می‌پذیرند. جایگاه کوروش در متون مقدس یهودی در بخش بعد جداگانه بررسی شده است.

۹. کوروش در متون مقدس یهودی

در متون مقدس یهودی (عهد عتیق یا تنخ)، کوروش بزرگ جایگاه ویژه‌ای دارد و تنها غیریهودی است که با لقب «ماشیح» (مسح‌شده یا تدهین‌شده خداوند) یاد شده است. این القاب عمدتاً در کتاب اشعیا (به‌ویژه فصول ۴۴ و ۴۵) آمده‌اند.

در اشعیا ۴۴:۲۸ خداوند درباره کوروش می‌گوید: «او شبان من است و همه خواست مرا به انجام خواهد رساند. او درباره اورشلیم خواهد گفت: بنا خواهد شد و درباره معبد: بنیاد تو گذاشته خواهد شد.»

و در اشعیا ۴۵:۱ صراحتاً اعلام می‌کند: «خداوند به مسح‌شده خود، به کوروش، که دست راستش را گرفته‌ام تا ملت‌ها را پیش روی او مغلوب سازم و کمر پادشاهان را بگشایم، تا درها را پیش روی او باز کنم و دروازه‌ها بسته نماند، چنین می‌گوید...»

بر اساس روایت کتاب‌های عزرا (فصل ۱) و تواریخ دوم (۳۶:۲۲–۲۳)، پس از فتح بابل توسط کوروش در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، در سال نخست سلطنت او بر بابل، روح خداوند او را برانگیخت و فرمانی صادر کرد که یهودیان اسیر را آزاد سازد و اجازه بازگشت به اورشلیم و بازسازی معبد را بدهد. کوروش همچنین ظروف مقدس معبد را که پیش‌تر توسط نبوکدنصر به بابل برده شده بود، بازگرداند. گروهی از یهودیان تحت رهبری زروبابل و یوشع به سرزمین خود بازگشتند و بنیاد معبد دوم گذاشته شد.

این رویداد در سنت یهودی به‌عنوان پایان دوران اسارت بابلی و آغاز دوره معبد دوم شناخته می‌شود و موجب شده است که کوروش در متون یهودی همواره با احترام فراوان و به‌عنوان ابزار تحقق اراده الهی یاد گردد.

نگاه پژوهشگران به این روایت‌ها

مورخان این متون را منبع مهمی می‌دانند، اما چند نکته را در نظر می‌گیرند. نخست، کتاب عزرا و تواریخ دوم سال‌ها پس از رویدادها تدوین شده‌اند و دیدگاه دینی دارند. دوم، پژوهشگران درباره زمان و رهبران بازگشت اختلاف دارند: در عزرا، شیشبصر نخستین رهبر بازگشت معرفی می‌شود و زروبابل و یوشع در بازسازی معبد نقش دارند و بازگشت چند مرحله‌ای بوده است. سوم، لقب «مسح‌شده» (ماشیح) در اینجا به‌معنای برگزیده خداوند برای انجام مأموریت است و با مفهوم «مسیح موعود» در سنت‌های بعدی یکی نیست. چهارم، کوروش در این متون به آیین یهودی نگرویده بود و ابزار اراده الهی نامیده می‌شود، نه پیرو آن. پنجم، همان‌طور که در بخش ۷ آمد، استوانه کوروش فرمان بازگشت یهودیان را به‌طور مشخص ذکر نمی‌کند و تنها سیاست کلی او را نشان می‌دهد.

۱۰. سیاست و اداره شاهنشاهی

هرودوت (کتاب سوم، بند ۸۹) می‌نویسد پارسیان کمبوجیه را «خودکامه»، داریوش را «بازرگان» و کوروش را «پدر» می‌خواندند، زیرا کوروش با مردم مهربان بود و برای آنان چیزهای نیک فراهم می‌کرد. این گفته نشان می‌دهد در حافظه پارسیان، کوروش فرمانروایی نرم‌خو بود.

گزنفون در «کورش‌نامه» (کتاب هشتم) از گماردن ساتراپ‌ها و نظام اداری منظم سخن می‌گوید، اما پژوهشگران جدید، از جمله پیر بریان، معتقدند نظام ساتراپی و مالیات‌ستانی منظم را داریوش یکم به‌طور کامل سازمان داد. در زمان کوروش اداره بیشتر به حاکمان و کارگزاران محلی سپرده بود، مانند گوبرو در بابل، و نظارت از دربار انجام می‌شد. ساخت جاده شاهی و سکه رایج هم از ابتکارهای داریوش است.

۱۱. ارتش کوروش

ستون سپاه کوروش پارسیان و مادها بودند و به‌تدریج نیروهای اقوام دیگر به آن پیوستند. هرودوت در ماجرای لیدیه به اهمیت سواره‌نظام پارسی و استفاده از شترها برای ترساندن اسبان لیدیایی اشاره می‌کند. گزنفون در «کورش‌نامه» از اصلاح سواره‌نظام و ارابه‌های داس‌دار به دست کوروش می‌گوید، اما چون کتاب او اثری تعلیمی است، همه جزئیاتش را نمی‌توان سند دانست. هرچه هست، پیروزی‌های پی‌درپی کوروش بر ماد، لیدیه و بابل در کمتر از یک نسل نشان می‌دهد ارتشی کارآمد و نظام فرماندهی مؤثر داشته است. گذشته از زور، او از دیپلماسی و جلب نخبگان محلی هم به‌خوبی بهره می‌برد.

۱۲. شخصیت کوروش در منابع

1. هرودوت: او را فاتحی توانا و در عین حال بلندپرواز نشان می‌دهد که در پایان به هدف ناممکن (جنگ با ماساگت‌ها) دل می‌بندد. هرودوت آشکارا برای کوروش احترام قائل است.
2. گزنفون: «کورش‌نامه» او را الگوی فرمانروای آرمانی نشان می‌دهد. سیسرو (در نامه به برادرش کوئینتوس، ۱.۱.۲۳) می‌گوید گزنفون این اثر را نه برای ثبت دقیق تاریخ، بلکه برای ترسیم تصویر حکومت عادلانه نوشته است. این داوری هنوز راهنمای مورخان در استفاده از کتاب است. به گفته سیسرو، اسکیپیو آفریقایی هم این کتاب را همیشه همراه داشت و دوست می‌داشت.
3. متون عبری و بابلی: کوروش را برگزیده خدای خودشان می‌نمایانند. این نشان می‌دهد او در برابر باورهای هر قوم رفتاری همدلانه داشت، اما نگاه آنان به او اندکی ابزاری و دینی بود.
4. پژوهش‌های جدید: بریان و کورت هشدار می‌دهند که سیاست «مدارا» بخشی از راهبرد حکمرانی و تثبیت قدرت هم بود. کوروش هم مانند فاتحان دیگر جنگید و شهرها را گرفت.

۱۳. پاسارگاد؛ پایتخت و آرامگاه

پاسارگاد در دشت مرغاب (استان فارس) قرار دارد. استرابون (جغرافیا، کتاب پانزدهم) می‌نویسد کوروش آن را در جایی ساخت که آستیاگ را شکست داده بود. پژوهش‌های دیوید استرانک نشان می‌دهد ساخت مجموعه پس از پیروزی بر لیدیه آغاز شد و سنگ‌تراشان و هنرمندان از نقاط مختلف، از جمله آسیای صغیر، در آن کار کردند. برخی بناها در زمان مرگ کوروش ناتمام بود و در زمان جانشینان تکمیل یا بازسازی شد. بنابراین درست‌تر است بگوییم کوروش ساخت پاسارگاد را آغاز کرد و آن را پایتخت خود قرار داد.

مجموعه پاسارگاد شامل کاخ‌ها، باغ‌های شاهی (به شکل چهارباغ) و آرامگاه کوروش است و از ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. در بابل هم کوروش شهری نساخت: آن شهر کهن را او تصرف کرد و پایتخت خاص خود را در پارس بنا کرد.

۱۴. مرگ کوروش؛ روایت‌های گوناگون

منابع باستانی درباره مرگ کوروش هم‌داستان نیستند:

• هرودوت (کتاب اول، بندهای ۲۰۱ تا ۲۱۴): کوروش در جنگ با ماساگت‌ها، در آن‌سوی رود ارس (آراکس)، کشته شد. ملکه تومیریس پس از پیروزی، به نوشته او سر کوروش را در مشکی پر از خون فرو برد. مورخان امروز این جزئیات را افسانه‌ای می‌دانند و موقعیت جغرافیایی «آراکس» هم میان پژوهشگران محل اختلاف است.
• کتسیاس: کوروش در جنگ با دربیکان (قبیله‌ای در شرق) زخمی شد و پس از چند روز درگذشت و بدنش به پارس منتقل شد.
• گزنفون: کوروش در سن پیری، در بستر و در سرزمین خود، پس از سخنرانی پایانی برای پسرانش درگذشت. این روایت بخشی از تصویر آرمانی کتاب اوست و تاریخی‌بودنش ضعیف است.

بنابراین تنها چیزی که با اطمینان می‌گوییم این است که کوروش حدود ۵۳۰ پیش از میلاد درگذشت، به احتمال زیاد در لشکرکشی به شرق، و آرامگاهش در پاسارگاد است. نام «ارتب» و داستان خودکشی او بر مزار کوروش در هیچ‌یک از این منابع نیامده است. نزدیک‌ترین داستان مستند در این باره، روایت گزنفون در «کورش‌نامه» از پانتیا، همسر ابرادات، است که پس از کشته شدن شوهرش در جنگ بر پیکر او خود را کشت. این روایت ادبی است و به کوروش و مرگ او ربطی ندارد.

۱۵. آرامگاه کوروش و دیدار اسکندر

آریان (لشکرکشی اسکندر، کتاب ششم، بند ۲۹) و استرابون (کتاب پانزدهم) به نقل از آریستوبولوس، همراه اسکندر، آرامگاه کوروش را در پاسارگاد توصیف می‌کنند. بر پایه آن نوشته‌ها، اسکندر در ۳۲۴ پیش از میلاد از آرامگاه بازدید کرد و مغان نگهبان آن، که به‌گفته آریان روزانه یک گوسفند و هر ماه یک اسب دریافت می‌کردند، آن را حفظ می‌کردند. آریستوبولوس در آرامگاه تابوتی زرین و اشیای گران‌بها دید. اسکندر پس از دیدن آرامگاه به‌هم‌ریخته، فرمان داد آن را مرمت کنند. کتیبه‌ای بر آرامگاه ذکر شده که متن آن در منابع گوناگون (استرابون، آریان و پلوتارک) اندکی متفاوت است و بر پایه آن کوروش از رهگذران می‌خواهد او را از این مقبره محروم نکنند. این اختلاف نشان می‌دهد نقل‌ها دقیق نیست و ممکن است متن را از یکدیگر یا از حافظه آورده باشند.

۱۶. جانشینی و پایان خاندان کوروش

پس از کوروش، پسرش کمبوجیه دوم بر تخت نشست و در سال ۵۲۵ پیش از میلاد مصر را فتح کرد. به روایت هرودوت و کتیبه بیستون، پس از مرگ کمبوجیه در ۵۲۲، بردیا (برادر او) و سپس داریوش یکم به قدرت رسید. داریوش از شاخه دیگر خاندان هخامنشی بود و چند تن از دختران کوروش، از جمله آتوسا و آرتیستونه، به گفته هرودوت با او و کمبوجیه پیوند خانوادگی داشتند. داریوش با ایجاد نظام ساتراپی و ساخت پایتخت‌هایی چون تخت جمشید، شاهنشاهی کوروش را به ساختاری پایدار تبدیل کرد.

۱۷. میراث کوروش و یاد او در حافظه ایرانی

در جهان باستان، یونانیان و رومیان کوروش را الگوی فرمانروایی دانستند: گزنفون او را آرمانی کرد، سیسرو او را الگوی حکومت عادلانه خواند و اشعیا او را «مسح‌شده» نامید. در عصر روشنگری و دوران جدید هم اروپاییان از «کورش‌نامه» برای نوشتن درباره حکمرانی بهره بردند.

اما در ایران، به‌گفته پژوهشگران ایران‌شناس از جمله حسن پیرنیا و عبدالحسین زرین‌کوب، یاد روشن هخامنشیان پس از سقوط آن‌ها تقریباً از حافظه تاریخی ایرانیان رفت. در شاهنامه و منابع دوره اسلامی، تاریخ باستان بر پیشدادیان و کیانیان استوار است و نام کوروش و هخامنشیان به‌روشنی نیامده است. برخی پژوهشگران کوشیده‌اند میان کیخسرو و کوروش پیوندی بجویند، اما این نظر اجماع ندارد. آرامگاه کوروش نیز در سنت محلی «مشهد مادر سلیمان» نامیده می‌شد. بازشناسی کوروش و هخامنشیان در ایران حاصل خوانش خط میخی، کاوش‌های باستان‌شناسی از قرن نوزدهم و ترجمه آثار یونانی بود و نخستین کاوش علمی گسترده پاسارگاد در سده بیستم انجام شد.

نتیجه‌گیری

کوروش کبیر با پیروزی‌های نظامی و سیاست احترام به آیین‌ها و نخبگان محلی، شاهنشاهی هخامنشی را بنیان گذاشت که حدود دو قرن دوام آورد. مورخ دقیق باید میان آنچه از اسناد هم‌عصر، مانند استوانه کوروش و سالنامه نبونعید، می‌دانیم و آنچه یونانیان و دیگران بعدتر نوشتند، تفاوت بگذارد و افسانه‌هایی مانند ماجرای تولد او یا روایت‌های متفاوت مرگش را همان‌طور که هستند، یعنی روایت، بیاورد. با همه این احتیاط‌ها، جایگاه کوروش در تاریخ ایران و جهان باستان کنار نمی‌رود.

سوالات متداول درباره کوروش کبیر

کوروش کبیر کیست؟

کوروش دوم، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی در قرن ششم پیش از میلاد، که ماد، لیدیه و بابل را فتح کرد.

منشور کوروش چیست و آیا همان اعلامیه حقوق بشر است؟

استوانه‌ای گلی به خط میخی بابلی است که پس از فتح بابل (۵۳۹ پ.م) نوشته شد. بسیاری آن را نخستین منشور حقوق بشر می‌نامند، اما مورخان یادآوری می‌کنند که متن آن بر سنت اعلامیه‌های شاهان بین‌النهرین بنا شده و درباره بابل است.

کوروش چگونه درگذشت؟

هرودوت می‌گوید در جنگ با ماساگت‌ها کشته شد، کتسیاس می‌گوید در جنگ با دربیکان زخمی شد و گزنفون مرگی آرام در بستر روایت می‌کند. فقط تاریخ تقریبی (حدود ۵۳۰ پ.م) و آرامگاه او در پاسارگاد قطعی است.

آرامگاه کوروش کجاست؟

در پاسارگاد، استان فارس. آریان و استرابون از دیدار اسکندر از آن یاد می‌کنند و مجموعه در فهرست میراث جهانی یونسکو است.

آیا کوروش پاسارگاد را ساخت؟

ساخت آن را کوروش آغاز کرد و پایتخت خود قرار داد. بخش‌هایی از مجموعه در زمان مرگ او ناتمام بود و بعدتر تکمیل شد.

کوروش با یهودیان چه کرد؟

بر پایه کتاب عزرا، به یهودیان تبعیدشده اجازه بازگشت و بازسازی معبد اورشلیم داد. استوانه کوروش نام آنان را نمی‌آورد، اما سیاست بازگرداندن تبعیدشدگان در آن دیده می‌شود.

پس از کوروش چه کسی پادشاه شد؟

پسرش کمبوجیه دوم، که مصر را فتح کرد.

منابع و مراجع

منابع کهن

• استوانه کوروش و سالنامه نبونعید (متون بابلی، موزه بریتانیا)
• هرودوت، تاریخ، کتاب اول (بندهای ۷۵ تا ۹۴، ۱۰۷ تا ۱۳۰، ۱۹۱، ۲۰۱ تا ۲۱۴) و کتاب سوم (بند ۸۹)
• گزنفون، کورش‌نامه (کیروپایدیا)
• کتسیاس، پرسیکا (به نقل از فوتیوس و دیودوروس سیسیلی)
• استرابون، جغرافیا، کتاب پانزدهم؛ آریان، لشکرکشی اسکندر، کتاب‌های چهارم و ششم؛ پلوتارک، زندگی اسکندر و زندگی اردشیر
• یوستینوس، خلاصه تاریخ فیلیپی تروگوس؛ سیسرو، نامه به برادرش کوئینتوس (۱.۱.۲۳) و گفت‌وگوهای توسکولانی
• کتاب مقدس عبری: عزرا (فصل‌های ۱ و ۶)، دوم تواریخ (۳۶) و اشعیا (۴۴ و ۴۵)

پژوهش‌های جدید

• حسن پیرنیا، تاریخ ایران باستان
• عبدالحسین زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران (جلد ۱: ایران قبل از اسلام)
• Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire
• Amélie Kuhrt, The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period
• Maria Brosius, The Persians: An Introduction
• Josef Wiesehöfer, Ancient Persia
• Muhammad Dandamayev, A Political History of the Achaemenid Empire
• David Stronach, Pasargadae: A Report on the Excavations Conducted by the British Institute of Persian Studies
• Irving Finkel (ed.), The Cyrus Cylinder: The King of Persia's Proclamation from Ancient Babylon
• Ilya Gershevitch (ed.), The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods